Dane z sesji 20.11.2026 · sygnały 22:52Sesja 20.11 · sygnały 22:52

piątek, 20 listopada 2026

Metale krytyczne pod kontrolą Pekinu: ceny, licencje i odpowiedź Zachodu

Autor
Redakcja iqrynku
Opublikowano
Opisuje sesję
31.08.2026
Czytanie
17 min
Dział
Geopolityka

W skrócie

Chiny kontrolują dwanaście pierwiastków i ponad 90 procent rafinacji galu, grafitu i ziem rzadkich. Tlenek dysprozu: 200 dolarów w Chinach, 1450 poza nimi. Zawieszenie wygasa 10 listopada.

Chiny nie potrzebują embarga, żeby zatrzymać linię produkcyjną w Bawarii. Wystarczy, że urzędnik ministerstwa handlu nie podpisze licencji eksportowej albo podpisze ją o osiem tygodni za późno. Pozwolenie zamiast zakazu jest osią chińskiej polityki surowcowej od sierpnia 2023 roku i to ono sprawia, że kilogram tlenku dysprozu kosztował w czerwcu 2026 roku w Chinach około 209 dolarów, a poza Chinami mniej więcej siedem razy tyle. Najdalej idąca, eksterytorialna część chińskich przepisów jest przy tym tylko zawieszona, do 10 listopada 2026 roku, a zakaz wywozu galu, germanu i antymonu do Stanów Zjednoczonych — do 27 listopada.

Sesja 31.08.2026poniedziałekSygnały GPW po przeliczeniu: kupno 155 · sprzedaż 176Przewaga sygnałów GPW (kupno − sprzedaż), 30 sesji−46−2121.0731.08w dół 246w górę 193 walorów
Grafika z danych serwisu: sygnały i notowania EOD walorów GPW, sesja 31.08.2026.

Kalendarium: od dwóch pierwiastków do dwunastu

Chińskie ograniczenia to trzyletnia konstrukcja prawna, w której każdy krok odpowiadał na amerykańskie restrykcje w półprzewodnikach.

  • 1 sierpnia 2023 — gal i german obejmuje obowiązek licencji na każdą wysyłkę. Pod koniec roku dochodzi grafit, kluczowy dla anod ogniw litowo-jonowych, a we wrześniu 2024 antymon.
  • 3 grudnia 2024 — pełny zakaz wywozu galu, germanu, antymonu i materiałów supertwardych do Stanów Zjednoczonych, w odwecie za amerykańskie kontrole nad pamięciami o dużej przepustowości.
  • 4 kwietnia 2025 — kontrolą objęte zostaje siedem pierwiastków średnich i ciężkich: samar, gadolin, terb, dysproz, lutet, skand i itr, a wraz z nimi wykonane z nich magnesy. Ten pakiet zatrzymał europejskie fabryki i nigdy nie został zawieszony.
  • 9 października 2025 — dochodzi pięć kolejnych pierwiastków: holm, erb, tul, europ i iterb, razem dwanaście. Komunikat numer 61 rozciąga chińską jurysdykcję na reeksport: towar wyprodukowany gdziekolwiek na świecie wymaga zgody Pekinu, jeśli zawiera powyżej 0,1 procent chińskich ziem rzadkich albo powstał na chińskiej technologii separacji. Miesiąc później kontrola obejmuje baterie litowo-jonowe o gęstości energii od 300 watogodzin na kilogram.
  • 7 i 9 listopada 2025 — po spotkaniu przywódców Stanów Zjednoczonych i Chin z 30 października w Korei Południowej Pekin zawiesza komunikatem numer 70 cały pakiet październikowy do 10 listopada 2026, a dwa dni później zakaz dostaw galu, germanu, antymonu i materiałów supertwardych za ocean — do 27 listopada 2026. Same pierwiastki zostają na liście podwójnego zastosowania, więc licencja jest nadal potrzebna.
  • 6 stycznia 2026 — zakaz wywozu do Japonii towarów podwójnego zastosowania o przeznaczeniu wojskowym, po listopadowej wypowiedzi premier Sanae Takaichi o Tajwanie.
  • 22 czerwca 2026 — dziesięć amerykańskich firm trafia na chińską listę kontroli eksportu, w tym MP Materials i USA Rare Earth, a czterdzieści sześć kolejnych zostaje wykluczonych z chińskich zamówień publicznych.
  • 24 lipca 2026 — wstrzymane zostają dostawy towarów podwójnego zastosowania do czternastu firm z Unii, dzień po unijnych restrykcjach wobec pięćdziesięciu jeden podmiotów oskarżanych o wspieranie rosyjskiej wojny. Na chińskiej liście są między innymi Rheinmetall i polskie Vigo Photonics.

W komentarzach umyka to, że zawieszenie z listopada 2025 roku dotyczy wyłącznie pakietu październikowego. Reżim z kwietnia 2025 roku działa nieprzerwanie i to on jest źródłem codziennych problemów z dostawami.

Skala przewagi: gdzie leży wąskie gardło

Ziemie rzadkie nie są rzadkie — wydobywa się je w Stanach Zjednoczonych, Australii, Birmie i Brazylii. Wąskim gardłem nie są kopalnie, tylko separacja kilkunastu podobnych chemicznie pierwiastków i zamiana tlenków w metal, stop i gotowy magnes.

Międzynarodowa Agencja Energetyczna w raporcie Global Critical Minerals Outlook 2026, opublikowanym 16 lipca, podaje, że dla galu, grafitu, manganu i ziem rzadkich Chiny odpowiadają za ponad 90 procent światowej podaży rafinowanej, a średni udział największego dostawcy w rafinacji surowców energetycznych wzrósł do 70 procent w 2025 roku z 68 procent w 2020. Ziemie rzadkie są według Agencji jedynym wyjątkiem od zaostrzania koncentracji: udział Chin w separacji spadł z ponad 90 do około 85 procent w latach 2023-2025, bo ruszyły nowe instalacje w Stanach Zjednoczonych i Malezji. Skalę stawki Agencja oszacowała osobno: pełne wdrożenie chińskich kontroli stawiałoby pod znakiem zapytania około 6,5 biliona dolarów produkcji poza Chinami, w motoryzacji, elektronice, obronności i energetyce.

  • gal — około 98 procent światowej produkcji pierwotnej, głównie jako produkt uboczny przerobu boksytu;
  • german — 77 procent produkcji rafinowanej w danych za 2023 rok, niezbędny w optyce podczerwieni i światłowodach;
  • antymon — 48 procent światowego wydobycia w 2023 roku według amerykańskiej służby geologicznej;
  • grafit naturalny — blisko 80 procent wydobycia, a ponad 90 procent światowego materiału anodowego do baterii wychodzi z chińskich zakładów;
  • magnesy spiekane neodymowo-żelazowo-borowe — 94 procent produkcji w 2024 roku wobec około 50 procent w 2005, czyli etap najtrudniejszy do odtworzenia.

Amerykańska służba geologiczna oszacowała w opracowaniu z października 2024 roku, że jednoczesne odcięcie dostaw galu i germanu obniżyłoby produkt krajowy brutto Stanów Zjednoczonych o około 3,4 miliarda dolarów, w przedziale od 1,7 do 9 miliardów, przy czym cena galu mogłaby wzrosnąć o ponad 150 procent. Na tym polega asymetria: wartość surowca jest znikoma wobec wartości produkcji, która bez niego staje.

Dwie ceny jednego metalu

Dla kilku surowców nie istnieje już jedna cena światowa. Jest cena chińska i cena zachodnia, a różnica to premia za pewność dostawy. Tlenek prazeodymowo-neodymowy, podstawowy wsad do magnesów, wyceniano na chińskim benchmarku Shanghai Metals Market na około 97,4 tysiąca dolarów za tonę 4 sierpnia 2026 roku i cena ta porusza się spokojnie od miesięcy. Rynek ciężkich ziem rzadkich wygląda inaczej: w czerwcu 2026 roku tlenek dysprozu kosztował około 209 dolarów za kilogram w Chinach i mniej więcej 1450 poza nimi, a tlenek terbu na początku sierpnia około 1095 dolarów wobec około 4500 dolarów poza Chinami. Benchmark Mineral Intelligence wyliczył, że w 2025 roku tlenek dysprozu w dostawie do Ameryki Północnej był 4,4 razy droższy niż loco zakład w Chinach, i prognozuje 8,3 raza w 2027 roku, z powrotem do mniejszych różnic dopiero w perspektywie 2035 roku. Premia jest na tyle trwała, że agencja S&P Global uruchomiła 31 marca 2026 roku cztery pierwsze notowania tlenków neodymu i prazeodymu, dysprozu, terbu oraz samaru w dostawie do Ameryki Północnej z surowca spoza Chin, a od 30 czerwca dołożyła do nich lustrzane notowania fob Chiny.

Podobnie rozjechały się metale mniejsze. Gal o czystości 99,99 procent w magazynie w Rotterdamie wyceniano w marcu 2026 roku na około 2101 dolarów za kilogram, najwyżej w historii notowań tej jakości na Zachodzie, a od 1 maja 2026 roku Fastmarkets prowadzi osobne notowanie galu z dostawą do Stanów Zjednoczonych, tłumacząc to cłami, kontrolami eksportu i publicznymi pieniędzmi kierowanymi do krajowych łańcuchów dostaw. German wyceniano w czerwcu 2026 roku na 2673 dolary za kilogram w Chinach wobec 6150 dolarów w magazynie amerykańskim.

Antymon dowodzi, że ceny nie rosną w nieskończoność. Szczyt cyklu wypadł w 2025 roku, gdy notowania sięgnęły około 51,5 tysiąca dolarów za tonę, a tempo zwyżki w Rotterdamie było według Fastmarkets najszybsze od ponad czterdziestu lat. W lipcu 2026 roku cena europejska wynosiła już około 23 tysięcy dolarów za tonę, z premią rzędu 44 procent wobec rynku chińskiego — po dwóch miesiącach spadków obu benchmarków, ale z podziałem rynku utrzymanym od wprowadzenia licencji we wrześniu 2024 roku. Lit zachowuje się jeszcze inaczej, bo ograniczenia dotyczyły baterii, a nie surowca, i zostały zawieszone: chiński benchmark węglanu litu w klasie bateryjnej sięgnął 26 sierpnia 2026 roku około 152,8 tysiąca juanów za tonę, mniej więcej o jedną czwartą więcej niż na starcie roku, ale wyraźnie poniżej majowego szczytu w okolicach 199 tysięcy.

Kto płaci rachunek: motoryzacja, obronność, energetyka

Dane celne pokazują rynek sterowany ręcznie. Chiny wyeksportowały w lipcu 2026 roku 5375 ton magnesów trwałych z ziem rzadkich, o 3,6 procent mniej niż rok wcześniej, choć narastająco od stycznia było to o 32,2 procent więcej niż w 2025 roku, gdy trwała najostrzejsza blokada. Eksport samych ziem rzadkich szedł w przeciwną stronę: 34 706 ton przez siedem miesięcy, o 10 procent mniej rok do roku. Rosła za to średnia cena wywozu magnesów, w lipcu około 60 dolarów za kilogram, najwyżej od trzech lat.

Struktura kierunkowa jest ważniejsza od sumy. W lipcu dostawy magnesów do Stanów Zjednoczonych sięgnęły 647 ton, najwięcej w historii dla tego miesiąca i najwięcej od października 2025 roku, co przesunęło Amerykę przed Koreę Południową z jej 606 tonami na drugie miejsce wśród kierunków. Do Japonii pojechało 111 ton, o 52,2 procent mniej rok do roku i najmniej od ponad roku. To ta sama Japonia, do której według chińskich danych celnych, przytaczanych przez Reutera i ośrodek CSIS, nie trafił ani gram tlenku dysprozu i terbu od listopada 2025 do maja 2026 roku, na tle sporu o stanowisko Tokio wobec Tajwanu. Licencja jest tu narzędziem polityki, a nie procedurą techniczną. Skalę uderzenia oddaje itr: przez osiem miesięcy po kwietniu 2025 roku trafiło go do Stanów Zjednoczonych 17 ton, wobec 333 ton w ośmiu miesiącach poprzedzających.

Europejska motoryzacja przerabiała to w praktyce. Według stowarzyszenia dostawców CLEPA na początku czerwca 2025 roku zatwierdzana była tylko mniej więcej jedna czwarta z setek wniosków licencyjnych złożonych po kwietniowym pakiecie; do lipca odsetek podniósł się do około 60 procent, ale rozpatrzenie wniosku zajmowało zwykle od sześćdziesięciu do stu dwudziestu dni, a procedury różniły się między prowincjami. Latem 2025 roku stanęły z tego powodu zakłady komponentów w Niemczech i Austrii. Magnes wart kilka euro zatrzymuje montaż auta za kilkadziesiąt tysięcy, bo trafia do silnika trakcyjnego, wspomagania kierownicy i kilkudziesięciu innych napędów.

W obronności zależność jest trudniejsza do obejścia. Congressional Research Service podaje ponad 400 kilogramów materiałów z ziem rzadkich w pojedynczym myśliwcu F-35 i ponad cztery tony w okręcie podwodnym klasy Virginia — w walce elektronicznej, radarach i napędach powierzchni sterowych. Liczba jest sporna: Adamas Intelligence, licząc od strony rzeczywistych magnesów i komponentów, szacuje zawartość w F-35 na 40 do 70 kilogramów. Kierunek zależności to jednak nie zmienia. Magnesy samarowo-kobaltowe, odporne na wysoką temperaturę, pracują w głowicach pocisków i układach naprowadzania — i nie przez przypadek samar znalazł się w pierwszej siódemce pierwiastków objętych kontrolą. Trzeci wektor popytu wnosi energetyka: Międzynarodowa Agencja Energetyczna szacuje, że globalny popyt na magnesowe ziemie rzadkie, czyli neodym, prazeodym, dysproz i terb, przekroczy 120 tysięcy ton do 2030 roku i sięgnie 175 tysięcy ton w 2050. Sam morski wiatr w Unii, przy celu 60 gigawatów mocy do 2030 roku i zużyciu dochodzącym do 232 kilogramów neodymu i prazeodymu na megawat, daje zapotrzebowanie rzędu kilkunastu tysięcy ton — to szacunek własny na podstawie celu Komisji Europejskiej i typowych wskaźników branżowych.

Odpowiedź Zachodu i miejsce Polski

Waszyngton gwarantuje cenę, bo bez tego zachodnia kopalnia nie jest bankowalna — Pekin może zbić notowania poniżej kosztu wydobycia i zaczekać. W lipcu 2025 roku Departament Obrony zawarł z MP Materials umowę ustalającą cenę minimalną 110 dolarów za kilogram tlenku prazeodymowo-neodymowego na dekadę: gdy cena rynkowa spada niżej, resort dopłaca różnicę kwartalnie, gdy jest wyższa, przejmuje 30 procent nadwyżki. Objął przy tym akcje uprzywilejowane za 400 milionów dolarów, z opcją na kolejne, i został największym akcjonariuszem spółki z pakietem rzędu 15 procent — spółki, która w 2024 roku realizowała 51 dolarów za kilogram. Ścieżka handlowa jest wolniejsza: proklamacja z 14 stycznia 2026 roku, wieńcząca postępowanie z sekcji 232 w sprawie przetworzonych minerałów krytycznych i produktów pochodnych, potwierdziła zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego, ale nie nałożyła ceł. Zamiast tego poleciła resortowi handlu i przedstawicielowi do spraw handlu negocjacje z zagranicznymi partnerami, z wyraźnym wskazaniem, by rozważyć ceny minimalne, i wyznaczyła termin raportu na sto osiemdziesiąt dni, czyli 13 lipca 2026 roku.

Unia Europejska ma ramy prawne, tylko z opóźnionym skutkiem. Akt o surowcach krytycznych wyznaczył progi na 2030 rok: 10 procent rocznego zużycia surowców strategicznych z wydobycia w Unii, 40 procent z przetwórstwa i 25 procent z recyklingu, przy pułapie 65 procent dostaw z jednego kraju. W marcu 2025 roku Komisja wskazała 47 projektów strategicznych w trzynastu państwach, ale 2 lutego 2026 roku Europejski Trybunał Obrachunkowy ocenił, że unijne ambicje na 2030 rok są oderwane od rzeczywistości: dywersyfikacja dostawców nie daje wymiernych efektów, wydobycie w Unii blokują wąskie gardła, a recykling jest w powijakach — dla siedmiu kluczowych surowców wskaźniki odzysku mieszczą się w przedziale od 1 do 5 procent, a dziesięć innych nie jest odzyskiwanych wcale. Odpowiedzią jest przyjęty 3 grudnia 2025 roku plan RESourceEU, wzorowany na energetycznym REPowerEU: 3 miliardy euro do zmobilizowania w dwanaście miesięcy, Europejskie Centrum Surowców Krytycznych powoływane w 2026 roku na wzór japońskiej agencji JOGMEC, wspólne zakupy i rezerwy strategiczne oraz zapowiedziane na drugi kwartał 2026 roku ograniczenie wywozu złomu i odpadów magnesów trwałych poza Unię — obecnie europejski złom magnetyczny wyjeżdża do Chin i wraca jako gotowy magnes. Działa też tor dyplomatyczny: 29 czerwca 2026 roku w Brukseli zebrał się po raz pierwszy stały mechanizm konsultacji handlowych Unii i Chin, z czterema ścieżkami roboczymi, w tym kontrolą eksportu i surowcami krytycznymi. Wstrzymanie dostaw do czternastu unijnych firm miesiąc później pokazuje, ile ten kanał gwarantuje.

Realne zdolności powstają, ale są małe wobec skali problemu. Lynas w maju 2025 roku został pierwszym komercyjnym producentem separowanych ciężkich ziem rzadkich poza Chinami, a rozbudowa zakładu w Kuantan za 180 milionów dolarów ma dołożyć zdolność przerobu do 5 tysięcy ton wsadu rocznie, z pierwszym samarem zapowiadanym na kwiecień 2026 roku. Solvay uruchomił w La Rochelle linię separacji, z przemysłową separacją dysprozu i terbu celowaną na wrzesień 2026 roku. Caremag w Lacq, spółka Carestera, zebrał 216 milionów euro, po połowie z Francji i od japońskich inwestorów, i ma ruszyć pod koniec 2026 roku: 2 tysiące ton zużytych magnesów i 5 tysięcy ton koncentratów rocznie, na wyjściu 600 ton tlenków dysprozu i terbu, czyli około 15 procent światowej produkcji, oraz 800 ton tlenków neodymu i prazeodymu. Neo Performance Materials otworzyło we wrześniu 2025 roku w estońskiej Narwie pierwszą w Europie fabrykę magnesów spiekanych, ze zdolnością 2 tysięcy ton w pierwszej fazie i planem dojścia do 5 tysięcy. Zestawmy to z zapotrzebowaniem samych europejskich turbin wiatrowych rzędu kilkunastu tysięcy ton, a proporcja jest czytelna. Trzecia droga to zmiana konstrukcji: BMW ma w seryjnej produkcji napęd bez magnesów trwałych od piątej generacji, stosowanej w iX3 od 2021 roku, a producenci ograniczają zużycie dysprozu metodą dyfuzji po granicach ziaren. Nawet tu bywa pod górę: Renault zerwał pod koniec 2025 roku wspólny projekt silnika E7A z Valeo, prowadzi go samodzielnie z produkcją zapowiadaną od 2028 roku i rozważa chińskiego dostawcę stojana. Cena też jest znana: silnik ferrytowy przy zbliżonych osiągach jest o mniej więcej jedną trzecią cięższy i większy.

Polska nie ma przemysłowych złóż ziem rzadkich, a jej ekspozycja jest pośrednia: przez poddostawców motoryzacyjnych, fabryki sprzętu gospodarstwa domowego, elektronikę i energetykę wiatrową. Analizy zależności importowych wskazywały kilkadziesiąt pozycji krytycznie uzależnionych od dostaw z Chin, wartych ułamek procenta całego importu — ten typ zależności jest niewidoczny w statystyce, dopóki nie zabraknie jednego elementu. Że nie jest to abstrakcja, pokazała chińska lista z 24 lipca 2026 roku, na której znalazło się polskie Vigo Photonics. Odpowiedzią administracyjną jest Krajowy Program Poszukiwań Surowców Krytycznych na lata 2026-2033, z nakładami 185,7 miliona złotych ze środków publicznych, przygotowany przez resort klimatu i środowiska wspólnie z Państwowym Instytutem Geologicznym, skupiony głównie na Dolnym Śląsku i obejmujący między innymi miedź, grafit, metale z grupy platynowców i fosforyty. To rozpoznanie geologiczne o horyzoncie wieloletnim, a nie odpowiedź na niedobór magnesów w 2027 roku.

Chińska przewaga w metalach krytycznych nie polega na posiadaniu złóż, tylko na kontroli separacji i produkcji magnesów, gdzie udziały sięgają od 85 do 98 procent zależnie od surowca. Instrumentem nie jest embargo, lecz licencja, którą można wydać, opóźnić albo zawiesić dla wybranego kraju — w lipcowych danych celnych dostawy do Stanów Zjednoczonych osiągnęły rekord miesiąca, a do Japonii spadły o ponad połowę. Waszyngton odpowiada gwarancją ceny, Bruksela instytucjami wspólnych zakupów; obie metody dadzą wolumeny dopiero po 2027 roku.

Na co patrzeć dalej

  1. 10 listopada 2026 — wygasa zawieszenie pakietu z 9 października 2025 roku. Wracają wtedy kolejne pierwiastki, kontrola technologii i zasada eksterytorialna dla towarów z zawartością powyżej 0,1 procent chińskich ziem rzadkich.
  2. 27 listopada 2026 — osobny termin dla zakazu wywozu galu, germanu i antymonu do Stanów Zjednoczonych, dotyczący innych branż niż magnesy: półprzewodników mocy, optyki podczerwieni i amunicji.
  3. Jesienne posiedzenie ministerialne Unia-Chiny, uzgodnione na czerwcowym spotkaniu w Brukseli, i to, czy nowy mechanizm konsultacji odblokuje licencje. Miarą będzie los czternastu firm objętych wstrzymaniem dostaw z 24 lipca, w tym polskiego Vigo Photonics.
  4. Wrzesień i koniec 2026 roku w Europie — przemysłowa separacja dysprozu i terbu w La Rochelle oraz rozruch zakładu w Lacq. Test, czy europejskie zdolności są harmonogramem, czy deklaracją.
  5. Rozpiętość cen w Chinach i poza nimi — jeśli relacja dla tlenku dysprozu zmierza ku ośmiokrotności prognozowanej przez Benchmark na 2027 rok, oznacza to trwały podział rynku i wyższy koszt aut elektrycznych spoza Chin.
  6. Miesięczne dane chińskich służb celnych o eksporcie magnesów w rozbiciu na kierunki: spadek dostaw do jednego kraju przy wzroście do innego mówi więcej niż komunikaty.

Tekst opisuje stan na koniec sierpnia 2026 roku; część danych ma charakter wstępny lub orientacyjny, a prognozy są opiniami ich autorów. Materiał ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej ani porady.

Materiał wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi rekomendacji ani porady inwestycyjnej.Czytaj więcejZwiń

Inwestowanie wiąże się z ryzykiem utraty kapitału; decyzje podejmujesz na własną odpowiedzialność.

Czytaj dalej

Wszystkie wpisy
  1. zapowiedź 31.08–04.09
  2. sesja 28.08
  3. sesja 28.08